1670-1680

Ο πρώτος Ορθόδοξος Ναός στο Λονδίνο: H Κοίμηση της Θεοτόκου

Η πρώτη Ελληνική Κοινότητα και ο πρώτος Ελληνικός Ορθόδοξος Ναός στο Λονδίνο ανάγονται στην δεκαετί του 1670. Διάφοροι λόγιοι Έλληνες ήδη κατα την 17 η εκατονταετηρίδα ήλθαν στην Αγγλία είτε με σκοπό την επιμόρφωσή τους στα Πανεπιστήμια της Οξφόρδης και του Κέμπριτζ, είτε για έκδοση συγγραμμάτων. Σε έναν λόγιο κληρικό που ήλθε στο Λονδίνο για παραπλήσιο σκοπό οφείλουμε τις όντως πολύτιμες και αυθεντικές ειδήσεις, τις οποίες έχουμε περί της πρώτης Ελληνικής Κοινότητος Λονδίνου και του πρώτου Ελληνικού Ναού. Ο εν λόγω κληρικός είναι ο Μητροπολίτης Σάμου Ιωσήφ Γεωργηρίνος από τη νήσο Μήλο.

Ο Μητροπολίτης Ιωσήφ, όταν ήλθε στο Λονδίνο, διεπίστωσε ότι οι ομογενείς, επωφελούμενοι ίσως της παρουσίας κάπου Έλληνα Ιερέα, είχαν εκδόσει σχετική άδεια προς ανέγερση ιδιωτικού Ναού Επειδή όμως έλειπαν τα μέσα για την ανέγερση, παρεκάλεσα, ο Ιερέας και οι ομογενείς, τον Μητροπολίτη Ιωσήφ, να ενεργήσει τα δέοντα για εξεύρεση των απαιτούμενων πόρων.

Ο Ναός ανεγέρθη το 1677 επί της οδού της περιοχής Σόχο, της γνωστής υπό το όνομα τότε Hoge Lane, νυν Charing Cross Road και αφιερώθηκε στην Κοίμηση της Υπεραγίας Θεοτόκου. Φαίνεται δε, ότι ο Μητροπολίτης Ιωσήφ, παρέμεινε στην υπηρεσία του Ναού ως Αρχιερατικώς προιστάμενος του ήδη εγκατεστημένου εφημερίου.

1684-1712

1684-1712

Σιγά σιγά, όμως οι Έλληνες που κατοικούσαν γύρω από τον Ναό και κοντά σε αυτόν, εγκατέλειπαν το μέρος εκείνο του Λονδίνου, αφήνοντας πίσω, ως ίχνος ζωηρό της παρουσίας τους, την οδό την μέχρι σήμερα γνωστή, με το όνομα Greek Street, και ήλθαν και μετακόμισαν στο Σίτυ, το κέντρο κάθε εμπορικής και οικονομικής δραστηριότητας.

Ο Μητροπολίτης Ιωσήφ, βλέποντας τότε ότι ο υπ΄ αυτού ανεγερθείς Ναός δεν ήταν δυνατόν να εξυπηρετήσει τις ανάγκες των Ορθοδόξων Ελλήνων, σκέφθηκε να πουλήσει το κτίριο του Ναού και να ιδρύσει άλλον πλησίον της περιοχής όπου ήταν συγκεντρωμένοι πλεόν οι περισσότεροι από τους Έλληνες.

Φαίνεται όμως ότι λόγω των οικονομικών δυσκολιών, τις οποίες συνάντησε δεν κατάφερε να πραγματοποιήσει το σχέδιο του. Τοιουτοτρόπως, ο πρώτος εκείνος Ναός δεν μπορεσε να συνεχίσει την σταδιοδρομία του που είχε ξεκινήσει με τόσους κόπους και αγώνες. Το 1684, ο Ναός περιήλθε στα χέρια Γάλλων Ουγενότων, οι οποίοι είχαν καταφύγει ως πρόσυγες στην Αγγλία.

Το 1712, Ο Πατριάρχης Αλεξανδρείας Σαμουήλ ο Κασοπούλης, λόγω των εκτάκτων οικονομικών δυσχερειών του θρόνου, απέστειλε στην Αγγλία προς την τότε Βασίλισσα Άννα Στιούαρτ τον Μητροπολίτη Θηβαίδος Αρσένιο, ο οποίος επιθύμησε την ανέγερση Ελληνικού Ναού, αναμφίβολα, προς εξυπηρέτηση των Ελλήνων του Λονδίνου.

Ο Θηβαίδος Αρσένιος, ως γνωστό, κατά την δίαρκεια της διαμονής του στο Λονδίνο, ήλθε σε επαφή με Άγγλους Ανωμότες και διαπραγματεύθηκε την ένωσήτου με την Ορθόδοξη Εκκλησία. Αυτός δε, θεωρούσε την ανέγερση του Ελληνικού Ναού και ως υποβοηθητική του έργου της ενώσεως των δυο Εκκλησιών.

Αυτοτελής Ελληνικός Ορθόδοξος Ναός μακράς ή βραχείας διαρκείας δεν υπήρξε στο Λονδίνο μετά τον , υπό του Σάμου Ιωσήφ Γεωργηρίνου, ανεργεθέντα. Οι δε Έλληνες εκκλησιάζονταν στο Ρώσικο Ναό.
1837

Ο Ευκτήριος Οίκος του Σωτήρος Χριστού

Χρόνο με τον χρόνο όμως, γινόταν ιδιαίτερα αισθητή μεταξύ των Ελλήνων παροίκων η έλλειψη του Ελληνικού Ναού. Το 1837, βρισκόταν στο Λονδίνο Έλληνας Ιερεύς, ονόματι, Γαλάκτιων Γαλάτης. Αυτός, μετανάστευσε το Λονδίνο όχι προσκληθείς επισήμως από τους ομογενείς, αλλά με δική του πρωτοβουλία και με πιθανό σκοπό την συλλογή ποσού για κάποια Μονή ή Ναό τον οποίο εκπροσωπούσε.

Επωφελούμενοι της παρουσίας του, οι Έλληνες ενοικίασαν κάποια αίθουσα στην περιοχή Finsbury Circus. Στην περιοχή αυτή ήταν συγκεντρωμένοι οι περισσότεροι παροικούντες Έλληνες του Λονδίνου.

Κατά το ίδιο, όμως έτος και μετά την ίδρυση της «Ελληνικής Καπέλλας», όπως ονομαζόταν ο νεόδμητος Ευκτήριος Οίκος, η ‘Αδελφότητα’ απευθύνθηκε στην Ιερά Σύνοδο της Εκκλησίας της Ελλάδος αιτούμενη να διορισθεί Ιερεύς κατάλληλος για το νεοιδρυθέντα Ευκτήριο Οίκο. Ως εκ τούτου, διορίσθηκε ο Αρχιμανδρίτης Διονύσιος Ξενάκης από την Χίο.

Ο πρώτος εκείνος Ναός, αφιερώθηκε στον Χριστό Σωτήρα. Η συγκρότηση της Αδελφότητος, ως κύριο και μοναδικό σκοπό είχε, την ίδρυση και τη συντήρηση Ναού για την κάλυψη των θρησκευτικών αναγκών των Αδελφών και συνεπώς η ιστορία της Αδελφότητος είναι η ιστορία του Ναού της.

1843-1849

Ο Ιερός Ναός του Σωτήρος Χριστού

<----Με το πέρασμα του χρόνου, όμως ο αριθμός των Ελλήνων αυξήθηκε. Για τα πρώτα τους συμμετέχοντες προστέθηκαν άλλοι, και το μικρό σπίτι της προσευχής, που είχε αρκούσε κατά τη διάρκεια αυτών πρώτα χρόνια της ίδρυσής της κοινότητας αποδεικνυόταν πολύ μικρό για να φιλοξενήσει την αυξημένη Αδελφότητα, ειδικότερα στις μεγάλες γιορτές του χριστιανικού ημερολογίου. Από την άλλη πλευρά, οι υποθέσεις των ελληνικών εμπορικών οίκων ήταν εισέρχεται σε μια ευρύτερη σφαίρα και λαμβάνει τις ευλογίες του Παντοδύναμου Θεού. Εκείνοι που είχαν τον τελευταίο καιρό πέρασε από οικονομικές δυσκολίες είχαν ήδη απολαμβάνουν ορισμένα ευημερία.

Ο αριθμός των εμπορικών οίκων μεγάλωσε, και τα κέρδη τους πολλαπλασιάζονται? και αυτές οι ευσεβείς Έλληνες, στενά επισυνάπτεται ως είχαν στις παραδόσεις των πατέρων τους, την εθνική τους γλώσσα και την Ορθόδοξη Πίστη, σύντομα συνειδητοποίησε την ανεπάρκεια του υπάρχοντος παρεκκλήσι και την ανάγκη κατασκευής ενός νέου, μεγαλύτερου και πιο αξιοπρεπή χώρο λατρείας. Ήδη από το 1843, δεν υπήρχε λόγος για την ανάγκη της οικοδόμησης μιας νέας Εκκλησίας, «δεδομένου ότι η Εκκλησία στις 9, Finsbury Circus είναι πολύ μικρό για τον αριθμό των Αδελφότητας. Σε πολλές επόμενες συνεδριάσεις οι Αδελφοί ασχολούνταν με το ζήτημα.

Την 1η Ιουλίου, το 1846, εφόσον έχει συμφωνηθεί ότι «έχει έρθει η ώρα για μια Εκκλησία της Αδελφότητας στο Λονδίνο για να κατασκευαστεί, σχηματίστηκε μια επιτροπή που αποτελείται από PS Ράλλη, Α Ιωνίδου, Χ Μπαλλή, Σ Mavrojanni, Κ Geralopoulos, Μ Σπάρταλη, Ι Cavaty, Α Αργέντη και Α Mavrojanni. ΣΤΗΝ ΕΠΙΤΡΟΠΗ ζητήθηκε να υποβληθεί σε μελλοντική Γενική Συνέλευση τις απόψεις του επί του θέματος, κατά την οποία η Συνέλευση αποφασίζει στη συνέχεια ». Η επιτροπή αυτή έδειξε μεγάλο ζήλο στο έργο του? να βρει μια κατάλληλη τοποθεσία για την ανέγερση της εκκλησίας στο Winchester Street, London Wall, και κατόρθωσε να ολοκληρώσει το κτίριο το 1849.

Η νέα Εκκλησία ήταν ένα πραγματικό διάδοχο του προηγουμένου, όπως οποίων ήταν αφιερωμένη στο Χριστό Σωτήρα μας.

Me to pérasma tou chrónou, ómos o arithmós ton Ellínon afxíthike. Gia ta próta tous symmetéchontes prostéthikan álloi, kai to mikró spíti tis prosefchís, pou eíche arkoúse katá ti diárkeia aftón próta chrónia tis ídrysís tis koinótitas apodeiknyótan polý mikró gia na filoxenísei tin afximéni Adelfótita, eidikótera stis megáles giortés tou christianikoú imerologíou. Apó tin álli plevrá, oi ypothéseis ton ellinikón emporikón oíkon ítan eisérchetai se mia evrýteri sfaíra kai lamvánei tis evlogíes tou Pantodýnamou Theoú. Ekeínoi pou eíchan ton teleftaío kairó pérase apó oikonomikés dyskolíes eíchan ídi apolamvánoun orisména evimería.

O arithmós ton emporikón oíkon megálose, kai ta kérdi tous pollaplasiázontai? kai aftés oi efseveís Éllines, stená episynáptetai os eíchan stis paradóseis ton patéron tous, tin ethnikí tous glóssa kai tin Orthódoxi Písti, sýntoma syneiditopoíise tin anepárkeia tou ypárchontos parekklísi kai tin anánki kataskevís enós néou, megalýterou kai pio axioprepí chóro latreías. Ídi apó to 1843, den ypírche lógos gia tin anánki tis oikodómisis mias néas Ekklisías, «dedoménou óti i Ekklisía stis 9, Finsbury Circus eínai polý mikró gia ton arithmó ton Adelfótitas. Se pollés epómenes synedriáseis oi Adelfoí ascholoúntan me to zítima.

Tin 1i Ioulíou, to 1846, efóson échei symfonitheí óti «échei érthei i óra gia mia Ekklisía tis Adelfótitas sto Londíno gia na kataskevasteí, schimatístike mia epitropí pou apoteleítai apó PS Rálli, A Ionídou, CH Ballí, S Mavrojanni, K Geralopoulos, M Spártali, I Cavaty, A Argénti kai A Mavrojanni. STIN EPITROPI zitíthike na ypovlitheí se mellontikí Genikí Synélefsi tis apópseis tou epí tou thématos, katá tin opoía i Synélefsi apofasízei sti synécheia ». I epitropí aftí édeixe megálo zílo sto érgo tou? na vrei mia katállili topothesía gia tin anégersi tis ekklisías sto Winchester Street, London Wall, kai katórthose na oloklirósei to ktírio to 1849.

I néa Ekklisía ítan éna pragmatikó diádocho tou proigouménou, ópos opoíon ítan afieroméni sto Christó Sotíra mas.

1877

Η Ελληνική Ορθόδοξη καθεδρικός ναός της Αγίας Σοφίας του Θεού

Οι Έλληνες της Κοινότητας διακρίνονταν για τη βιομηχανία τους και το επιχειρηματικό δαιμόνιο τους, και, ως οικονομική και λιτή, ιδιαίτερα κατά τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασής τους στο Λονδίνο, έγινε σύντομα ως επί το πλείστον οικονομικά ανεξάρτητη.

Τώρα ήθελε να απολαύσουν μια πιο άνετη ζωή, τόσο για τους ίδιους και τις οικογένειές τους. Κράτησαν τα γραφεία τους στην πόλη, αλλά ανέλαβε κατοικίες τους σε άλλα μέρη του Λονδίνου.

Οι αγαπημένες περιοχές ήταν Lancaster Gate του και Bayswater.

Αυτές οι περιοχές, που σήμερα είναι σχεδόν στο κέντρο της ατέλειωτη μητρόπολης, ήταν τότε μόνο στο περιθώριο της και να πάει από την πόλη στο Hyde Park, για παράδειγμα, θεωρήθηκε μια μεγάλη εκδρομή, η οποία πραγματοποιήθηκε, κατά κανόνα, μόνο για διακοπές , ως χαλάρωση και για να απολαύσετε το φρέσκο ​​αέρα της εξοχής.

Μετά από τρεις δεκαετίες είχε περάσει από την ίδρυση της εκκλησίας του Σωτήρος, κανείς πια είχε ιδιωτική του κατοικία στην πόλη? και ενώ προηγουμένως όλοι είχαν ζήσει μέσα σε πολύ μικρή απόσταση από την Εκκλησία, τώρα πέντε ολόκληρα μίλια χώριζε την Εκκλησία από την κατοικημένη περιοχή των πιστών.

Για τους άνδρες, ιδίως, ο οποίος είχε κάθε μέρα για να κάνει το ταξίδι στην πόλη, από μια κουραστική ένα με το μεταφορικό μέσο τότε διαθέσιμα, θα ήταν δύσκολο να υποστούν την ίδια κούραση την Κυριακή, επίσης, όταν έπρεπε όχι μόνο να εκτελέσει τα θρησκευτικά τους καθήκοντα, αλλά και να ξεκουραστούν από τους άθλους της εβδομάδας. Επιπλέον, ο αριθμός των Ελλήνων έχει αυξηθεί σε μεγάλο βαθμό, και δεν υπήρχε καθόλου χώρος για όλα αυτά μέσα στην Εκκλησία τότε υπάρχοντα. Αυτές οι διάφορες δυσκολίες κατέστησαν επιτακτικά αναγκαίο να οικοδομήσουμε μια νέα μεγαλύτερη εκκλησία, που βρίσκεται πιο κοντά στις κατοικίες των Αδελφών.

Όταν είχε επιτευχθεί συμφωνία σχετικά με τα ζητήματα του τόπου και του τρόπου ανέγερση της Εκκλησίας, η Γενική Συνέλευση της Κοινότητας την 31η Ιανουαρίου του 1874, εξέλεξε επιτροπή κτίριο, με τον Emmanuel Mavrogoreato ως Πρόεδρο και τα ακόλουθα μέλη: Δ Βικέλας , CA Ιωνίδου, σ Κωνσταντινίδης, PP Ροδοκανάκης, Π Sechiari και DS Σκυλίτση. Ταυτόχρονα, η Κοινότητα εκλεγεί μια άλλη επιτροπή, για θέματα της χρηματοδότησης, συγκείμενο από τους A. A. Ράλλη, Μ Ε Ροδοκανάκης, Μ Πασπάτη και S. Dilberoglou. Ο γραμματέας της επιτροπής αυτής ήταν Σ Παπαντωνόπουλος.

Μετά την επιτροπή κτίριο είχε λάβει οδηγίες από τη Γενική Συνέλευση δεν επιδιώκουν να ξεκινήσουν humiedly το έργο τους. Είχαν εμπνευσμένο από την ευγενή φιλοδοξία να δώσουμε σε αυτούς που τους είχαν εκλεγεί δεν είναι ένα οποιοδήποτε είδος της Εκκλησίας, όχι «κάποια άθλιο κτίριο», όπως είπαν, μπορεί με κάποιο τρόπο ή άλλο για να εξυπηρετεί τις θρησκευτικές ανάγκες της ολοένα αυξανόμενη ελληνική αποικία στο Λονδίνο , αλλά μια όμορφη εκκλησία, που εκκρεμούν στο ύφος και την εκτέλεση, ένα μνημείο αντάξιο των μεγάλων ονομάτων των Ελλήνων εγκαταστάθηκαν στο Λονδίνο και της Ελληνικής Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Στις προκαταρκτικές τους κόπους τους, όπως επίσης και μετά το έργο ξεκίνησε η επιτροπή είχε το πλεονέκτημα της επαγγελματική βοήθεια των κ.κ.. Freshfield και Williams, ο οποίος τους ενημέρωσε για νομικά ζητήματα που προέκυψαν από καιρό σε καιρό, και του αρχιτέκτονα της Εκκλησίας, Ιωάννης Oldrid Scott, ο γιος του διάσημου αρχιτέκτονα Sir George Gilbert Scott, και ο θείος του Scott που σχεδίασε και επέβλεψε την κατασκευή της Αγγλικανικής καθεδρικό ναό στο Λίβερπουλ. Οι ανάδοχοι για το κτίριο ήταν οι κ.κ.. Kirk και Randall.

Προκειμένου να διασφαλιστεί ότι η εκτέλεση θα πρέπει να είναι σύμφωνες με τα σχέδια και ότι οι δαπάνες δεν θα πρέπει να υπερβαίνει την εκτίμηση αυτή, η επιτροπή προχώρησε να κάνει μια ακριβή προκαταρκτική μελέτη του κάθε τμήματος του κτιρίου και κάθε ιδιαίτερη του σχεδιασμού, από το μεγάλο θόλο κάτω για να η μικρότερη πόρτα.

Οι ποσότητες, οι μετρήσεις, τα υλικά και πλήρη σχεδιασμό εκτέθηκαν λεπτομερώς. Τα σχέδια ανήλθαν σε αριθμό σε 600.

Μετά την επιτροπή κτίριο είχε βάλει αυτά τα γερά θεμέλια για το έργο και είχε αποκλειστεί όλα τα περιττά έξοδα, και μετά την οικονομική επιτροπή είχε συλλέξει τις εισφορές των μελών της Κοινότητας, το έργο ξεκίνησε.

Κατά το μήνα Ιούνη του 1877 τα θεμέλια της Εκκλησίας σημειώθηκαν έξω, και τον Ιούλιο 18 του ίδιου έτους το θεμέλιο λίθο ήταν που. Το έμαθε πατριώτης Εμμανουήλ Μαυρογορδάτος παραδοθεί μια κατάλληλη ομιλία στο ύψος των περιστάσεων.



1877-1927

Εξηγώντας το λόγο για την ονομασία «Η εκκλησία της Αγίας Σοφίας του Θεού», το οποίο η επιτροπή είχε επιλέξει για την Εκκλησία, είπε ότι τα μέλη της επιτροπής αποφάσισαν έτσι να το αναφέρουμε γιατί η Ορθόδοξη Εκκλησία είχε πάντα εμπνευσμένα της πολιτικής από τις υψηλότερες φιλοσοφικές αρχές, οι οποίες έχουν αναπτυχθεί από SS. Ιωάννη και Παύλου, και επειδή η φιλοσοφική σκέψη των Ελλήνων Πατέρων ήταν προσελκύονται από την ιδέα να δοθεί τις πιο σημαντικές εκκλησίες της πρώτης περιόδου του Χριστιανισμού οι ονομασίες των υψηλότερων ιδιότητες του Θεού: Η δύναμη του Θεού, η ειρήνη του Θεού, η σοφία του Θεού.

Η επιτροπή ήταν επίσης κλίση προς αυτή την ονοματολογία, διότι, «την ίδια στιγμή, διαθέτει μια εθνική σημασία από την ιστορική σχέση της με την εθνική μας περιουσίες και είναι ένα σύμβολο της εθνικής μας προσδοκίες και ελπίδες». Αν λάβουμε υπόψη αφενός το μέγεθος και την ομορφιά της Εκκλησίας, από την άλλη το γεγονός ότι σήμερα όπως και σε παλαιότερες εποχές η κατασκευή των ναών είναι μια ιδιαίτερα αργή διαδικασία, έτσι ώστε ένα κτήριο αρχίσει από μια γενιά δεν είναι σπάνια συνεχίζεται και τελικών από την άλλη, είναι αναμφίβολα έκπληξη για να βρείτε ότι το κτίριο της εκκλησίας της «Αγίας Σοφίας» στο Λονδίνο ολοκληρώθηκε σε διάστημα μόλις ενός έτους και ένα μισό.

Η πρώτη υπηρεσία εορτάστηκε στις Κυριακή της Πεντηκοστής, το φεστιβάλ της Εκκλησίας, η οποία έπεσε στο 1 Ιουνίου

Ο ιερέας διαιτησίας ήταν ο Αρχιμανδρίτης Ιερώνυμος Myriantheus, εφημέριος της Εκκλησίας, ο οποίος παρέδωσε το κήρυγμα του φεστιβάλ.

Η χειροτονία της Εκκλησίας πραγματοποιήθηκε στις 5 Φεβρουαρίου 1882 από τον Αρχιεπίσκοπο της Κέρκυρας, Antony Chariates, ο οποίος στη συνέχεια έτυχε να διαμένουν στο Λονδίνο.

Η διακόσμηση της εκκλησίας μεταφέρθηκε σε μεγαλύτερο βαθμό τελειότητας το 1926, όταν εγκαταστάθηκε το ηλεκτρικό φωτισμό.

Κάτω από την Εκκλησία είναι η κρύπτη, η οποία, μέχρι το κτίριο του πρεσβυτερίου, χρησιμοποιήθηκε για τις Γενικές Συνελεύσεις και τις συσκέψεις των Αδελφών.

Μετά το 1921, όταν το πρεσβυτέριο, το οποίο έχει ένα δωμάτιο στο ισόγειο για το σκοπό αυτό, χτίστηκε, η κρύπτη της Εκκλησίας έπαψε να χρησιμοποιείται με αυτόν τον τρόπο.

Από το 1927 έχει, με την έγκριση της Γενικής Συνέλευσης της Κοινότητας, έχουν κατάλληλα εξοπλισμένο από το Διοικητικό Συμβούλιο του Μορφωτικού Συλλόγου στην Αγγλία, και τώρα χρησιμοποιείται ως αίθουσα για ποιμαντική, κοινωνικές και άλλες δραστηριότητες.
< br> Ο πρόεδρος της επιτροπής κτίριο, μιλώντας πριν από τη Γενική Συνέλευση των Αδελφών στις 16 Ιανουαρίου, 1879 περιγράφουν το κτίριο Εκκλησία από καλλιτεχνική άποψη, είπε:

«Για τον εαυτό μου, είμαι πεπεισμένος ότι για πολλά μίλια γύρω δεν υπάρχει εκκλησία του ίδιου τύπου της επιβολής, τόσο καλά εξοπλισμένη για το σκοπό της, και ταυτόχρονα τόσο όμορφο και ενδιαφέρον από το ενδιαφέρον από την ιστορική, αρχαιολογική και τεχνικά απόψεις. Όπως αφορά την ομορφιά του κτιρίου, αρχιτέκτονες είναι ομόφωνοι. Επιπλέον, είμαι πεπεισμένος ότι το εσωτερικό, από το ύψος του, την ευρυχωρία και τη χάρη και την αρμονία των γραμμών του, είναι ένα από τα πιο ελκυστικά στο είδος του σχεδιασμού: επιπλέον, είναι πιο αξιοπρεπής. Για το μόνο που μπορούμε να πούμε, «έρθει και να δει».---->



Αναφορές:

  • The Very Revd. Archim. Michael Constantinidis, The Greek Orthodox Church in London, Oxford University Press, Oxford, 1933
  • Byzantine & Christian Museum, Treasured Offerings: The Legacy of the Greek Orthodox Cathedral of St. Sophia, London, Athens 2002